Aart van der Gaag: ‘De banenafspraak stopt nooit’

Door Liesbeth de Wijs.

De banenafspraak is nog lang niet klaar. Sterker nog: volgens Aart van der Gaag, jarenlang boegbeeld van het project, kan die in wezen nooit stoppen. “Mensen gaan met pensioen, worden ziek of vallen uit,” zegt hij. “Dus er zal altijd werk aan blijven. Het houdt nooit op.”

Met zijn boek Zonder werk vaart niemand wel blikt Van der Gaag terug op ruim tien jaar banenafspraak. Maar het boek is nadrukkelijk meer dan een terugblik. Het is ook een handleiding voor de toekomst. Want hoewel er veel bereikt is, staat de volgende fase nog allerminst vast.

Van ambitie naar beweging

De banenafspraak werd in 2013 gesloten als onderdeel van het sociaal akkoord. Werkgevers en overheid spraken af om samen 125.000 extra banen te creëren voor mensen met een arbeidsbeperking. Een ambitieus doel, dat destijds door velen als onhaalbaar werd gezien.

Toen Van der Gaag in 2015 begon als aanjager, was er nauwelijks infrastructuur.  “Er was vrijwel geen bestand,” blikt hij terug. “Wij waren ook geen bemiddelingsorganisatie en konden dat nooit worden.”

De strategie werd daarom anders ingestoken: niet zelf plaatsen, maar het systeem in beweging krijgen. “We hebben ons beperkt tot werkgevers beïnvloeden,” zegt hij. “Zorgen dat hun deuren opengingen. Dat deden we met bijeenkomsten, met voorbeelden, met netwerken.”

‘Meer bereikt dan verwacht’

Hoewel de doelstelling van 125.000 banen in 2026 niet volledig is gehaald, is Van der Gaag uitgesproken over het resultaat. “Het is gewoon gelukt,” zegt hij. “In de eerste 10 jaar leverde het al 90.000 mensen werk op. Die aantallen had niemand verwacht.”

Wat hem betreft wordt er te veel gefocust op wat níet is gehaald. Hij wijst liever op de structurele verandering die is ingezet. “We begonnen met 6.000 bedrijven die met deze doelgroep werkten. Dat zijn er meer dan 36.000 geworden.”

Dat cijfer zegt volgens hem meer dan de banen zelf. “Het laat zien dat het kan. Dat werkgevers bereid zijn. En dat het geen niche meer is.” Ook inhoudelijk ziet hij een verschuiving. “Er is meer openheid gekomen. Bedrijven zien dat mensen met een arbeidsbeperking niet alleen ‘gedoe’ zijn, maar ook gewoon waarde toevoegen.”

Hardnekkige knelpunten

Toch ging het niet vanzelf. En veel problemen zijn volgens Van der Gaag nog steeds niet opgelost. Een van de grootste knelpunten is de beperkte omvang van de doelgroep. “Er zijn eigenlijk geen nieuwe mensen bijgekomen,” zegt hij. “Dan ga je dus rondpompen in hetzelfde bestand.”

Dat had anders gekund, stelt hij. Bijvoorbeeld door de doelgroep te verbreden naar de definitie uit het VN-verdrag voor mensen met een handicap. “Dat was de eenvoudigste ingreep geweest. Ik heb nooit begrepen dat dat niet is gebeurd.”

De voortgang werd volgens Van der Gaag ook regelmatig geremd door politieke wisselingen. “We hebben hele goeie staatssecretarissen gehad, zoals Jetta Klijnsma en Tamara van Ark. Na hen vielen de kabinetten snel en kwam helaas de klad erin. Sommigen zaten er maar anderhalf jaar, of nog korter. Het werd een soort doorgangshuis waardoor hervormingen lang duurden. Je wil niet weten hoe lang zo’n traject is.”

‘Quotumregeling komt er toch’

De banenafspraak bestaat nog, maar zal in vereenvoudigde vorm verder gaan. Het doel van 125.000 banen staat nog overeind. Tegelijkertijd wordt in Den Haag gewerkt aan nieuwe wetgeving, met minder bureaucratie en een aangepaste quotumregeling. Iets waar Van der Gaag bepaald geen fan van is.

“Je kunt beter werken met een wortelsysteem,’’ zegt hij. “Ik ben bang dat het nu een zweepsysteem gaat geworden.”. Liever belonen dan straffen dus. Volgens hem past dat niet bij hoe verandering werkt. “Dat voelt als wantrouwen. Ik werk liever vanuit vertrouwen.”

Maar de belangrijkste les is voor hem dat het ook zonder dwang kan. “We hebben dit gedaan in een volledig vrijwillige situatie. Dat is eigenlijk het bewijs dat het werkt.”

Hoe nu verder? 

Van der Gaag blijft kritisch. “Het is allemaal nog niet gerealiseerd. Ik moet nog zien of die vereenvoudiging echt gaat werken.” Hij pleit vooral voor verbreding. Niet alleen mensen met een arbeidsbeperking, maar ook andere groepen met een afstand tot de arbeidsmarkt zouden onderdeel moeten worden van een vergelijkbare aanpak: “We hebben iedereen nodig.”

Hij noemt expliciet statushouders. “Dat is een grote groep die vaak jarenlang niet mag werken. Daar zou je iets vergelijkbaars voor moeten organiseren.” Maar ook binnen Nederland zelf is er volgens hem nog veel onbenut potentieel. “Er zijn zoveel mensen die nét buiten de regelingen vallen, maar wel ondersteuning nodig hebben.”

Daarnaast moet het volgens hem structureel worden in plaats van projectmatig. “Op een gegeven moment moet het helemaal geen project meer zijn. Dan moet het gewoon onderdeel zijn van hoe de arbeidsmarkt werkt.”

‘Het kan wél ..’

Centrale vraag blijft: gaat de banenafspraak – of wat daarvoor in de plaats komt – uiteindelijk slagen? Van der Gaag is voorzichtig optimistisch: “Ik heb tot aan corona geloofd dat we het met gemak zouden halen,” zegt hij. “En eigenlijk denk ik nog steeds dat het kan. We hebben laten zien dat het werkt.”

Maar dan moet er wel worden doorgepakt. De vereenvoudiging van regels moet echt worden doorgevoerd, de doelgroep moet worden verbreed en de aanpak moet structureel worden.

“Anders loop je het risico dat het blijft steken op dat getal van 125.000,” waarschuwt Van der Gaag. En dat is zonde. “Het zou een waanzinnig gemiste kans zijn als we hier stoppen.”